Cyclorama’s                                                                                                                                                         In de jaren vijftig van de negentiende eeuw groeiden deze bewegende panorama’s op kermissen uit tot gigantische afmetingen, zelfs tot aan verscheidene kilometers! Deze aan de neus van de toeschouwer voorbij lopende voorstellingen riepen bij de beschouwers associaties op met reizen, vooral als het landschappen of stadsgezichten betrof. Het bezoeken van zo’n “cyclorama,” zoals het bewegend panorama in die tijd vaak heette, werd in kranten aangeprezen als een serieus alternatief voor het maken van een reis. 

Reizen was in het midden van de negentiende eeuw immers nog zeer kostbaar, tijdrovend en oncomfortabel.  Derhalve schreef een journalist van de Rotterdamsche Courant in augustus 1852: “Het reizen is thans zeer in zwang, doch hoe groot het aantal reizigers is, het getal van hen die thuis moeten blijven is nog veel grooter, hetzij omdat hunne zaken niet toelaten van huis te gaan, hetzij omdat zij geen geld hebben om aan hunnen reislust te voldoen. De kermis biedt hun thans verschillende gelegenheden tot reizen aan, waarbij genoemde bezwaren vervallen want zij kosten maar weinig tijd en geld.”

Soort behang                                                                                                                                                     Op de Rotterdamse kermis van 1853 was bijvoorbeeld het “Reuzen Cyclorama” van Reichardt te bewonderen. Dit  door Berlijnse decorbouwers vervaardigd doek stelde “eene romaneske reis door Tyrol, Zwitserland en Italië” voor, aldus de Rotterdamsche Courant. Het tableau, dat op een 30.000 kwadraat voet doek geschilderd was (zeker anderhalve kilometer lang), was te bezoeken in een “ruim lokaal” op het Nieuwe Plein bij de Schiebrug. Toeschouwers maakten, begeleid door een “bevallig” spelende pianist, een tocht van 800 kilometer langs Salzburg, Innsbruck, Lausanne, Genève, de Mont Blanc, het Comomeer, Milaan, Florence, Rome en Napels. “men nadert den vuurspuwenden berg bij Napels, men beklimt den berg Mont-Blanc, St. Bernard enz., zonder gevaar en moeite, op zijn gemak zittende […]," schreef de Rotterdamsche Courant op 17 augustus. De Nieuwe Rotterdamsche Courant was op 2 september 1853 van mening dat dit cyclorama “den bezoeker tot zeker hoogte het genot deelachtig [maakt], hetwelk de reiziger slechts door groote opofferingen en ontberingen en gevaren van allerlei aard zich kan verschaffen.” Omdat de toeloop zo groot was, werd de voorstelling na de kermis een aantal dagen voortgezet in Rotterdam, dit keer in een lokaal van de sociëteit Concordia. In het Amsterdamse Rijksmuseum zijn na restauratie en archiefonderzoek in 2020 een aantal kolossale op papier geschilderde fragmenten van dit Cyclorama Reichardt geïdentificeerd. De fragmenten, waarvan de grootste 23 meter lang is, waren al veel langer in het bezit van het museum, zonder dat bekend was wat ze voorstelden of wat de functie was. Men nam aan dat het om een soort behang handelde.

“Schoonste en vlugtigste reis”                                                                                                                        Nog groter dan het Cyclorama Reichardt was “Lewis’ Cyclorama,” een Amerikaans bewegend panorama dat een jaar eerder de Rotterdamse kermis aandeed. Het had een afmeting van 45.000 vierkante voeten en zal meer dan twee kilometer lang zijn geweest. Deze attractie, die net als die van Reichardt als het ware een voorloper was van de speelfilm, bood de toeschouwer een reis van duizend mijl in één uur tijd langs de beide oevers van de Mississippi. De Rotterdamsche Courant schreef erover: “den beschouwer [voert] als het ware in eene Amerikaansche stoomboot, langs de boorden dezer wereldberoemde rivier.” Het ontstaan van dit panorama werd op 14 augustus 1852 besproken in de Nieuwe Rotterdamsche Courant: “De heer Lewis liet een vaartuig bouwen bij den waterval van St. Antonie, en van daar afzakkende naar St. Louis, […] besteedde hij een paar zomers om de heerlijke gezigten aan de boorden dier prachtige rivier te schetsen en bragt ze met hulp van anderen in ’t schilderij.” Lewis’ cyclorama was “zeker eene der schoonste en vlugtigste reizen die men in zijn leven doen kan,” aldus de krant, “Men vindt er eene afwisseling van pittoreske gezigten, heerlijke steden, verschrikkelijke rotsen, bosschen, wouden, voortreffelijke gezichtspunten […].” Ook bij deze voorstelling voorzag een spreker de beelden van uitleg. Rotterdammers die, enthousiast geworden door de beschrijvingen in de krant, het cyclorama wilden bezoeken, moesten zich begeven naar een groot lokaal dat was opgesteld op het Nieuwe Plein bij de Schiebrug. Dagelijks waren er twee voorstellingen. Entreeprijzen voor bewegende panorama’s lagen rond één gulden voor de eerste, 50 cent voor de tweede en een kwartje voor de derde rang. Dat was niets vergeleken met de kosten van een echte reis, maar toch een behoorlijke uitgave.